Hơn cả nói láo chính là. thống thêm một phương pháp kê.

Vả chăng, người dân Việt Nam bỏ tiền túi cho y tế nhiều hơn là đầu tư nhàng nhàng của quốc gia

Rất có thể người nói là nhà văn Mỹ Mark Twain. Nếu con số thống kê bị làm cho sai, bị biến thành một dụng cụ để nói láo thì các chính sách công sẽ gây ảnh hưởng xấu đến rất nhiều người. Khác với con chữ, bản thân con số là sự chính xác của khoa học (nếu ai đó nói rằng “một thiểu số cán bộ” thì không thuyết phục bằng “có 1% cán bộ”), và khoa học theo nguyên tắc thì không được dối trá.

Do đó, dùng con số thống kê để nói dối là một “trọng tội”, vì nó hiểm nguy hơn tất thảy các loại nói láo khác. Đặt trong bối cảnh như thế mới thấy còn quá sớm để kiêu hãnh. Không có câu trả lời cho hai câu hỏi đó thì con số 1% hay 30% đều chưa nói lên ý nghĩa thật của chúng. Mỗi cái chết là một thảm trạng cho gia đình nạn nhân. Tại sao “chỉ”, trong khi có hàng trăm người chết? Có 315 người Việt đã chết trên xứ người, với những nguyên do lù mù, là một điều rất đáng quan hoài.

Mới đây, một trong những con số gây ra nhiều nghi nhất có lẽ là con số 1% cán bộ công nhân viên không hoàn thành nhiệm vụ. Cần nhắc lại rằng những người cần lao kém may mắn này chết trong độ tuổi sung mãn nhất của đời người. Không ai biết chính xác tỷ lệ nợ xấu là bao lăm. Con số có khi còn được dùng để ngụy biện. Điều oái oăm nhất có lẽ là con số tăng trưởng GDP. Vói sự kỳ vọng như thế, khi công chúng biết rằng họ nói láo thì đó là một sự thất vọng ghê gớm.

Nhưng ở Việt Nam, có nhiều quan chức, kể cả quan chức cao cấp, có khuynh hướng dùng con số thiếu cẩn thận.

Trong khoa học, vặn số liệu là một trọng tội và nhà khoa học sẽ bị kỷ luật, nhưng éo le thay, trong nghị trường thì chẳng ai bị kỷ luật gì cả! Thật ra, con số không giả dối, chỉ có người sử dụng con số để nói láo.

Sự “nhảy đầm” của những con số như thế làm người dân thấy rất khó tin. Chính nên mà con số cần phải đặt trong bối cảnh thì mới có ý nghĩa. Ở Úc, nếu bộ trưởng mô tả một con số hay một phát biểu quan yếu mà không có cơ sở thì được xem là trọng tội, và bị ghi vào hồ sơ quốc hội.

Trong trường hợp này, con số đó là được thu thập đúng, nhưng nó là con số đã bị “tra tấn”. Phương Tây có một câu nói lừng danh: “Có ba loại nói láo: dối, dối đáng nguyền rủa, và… thống kê”(*). Không ít người nghĩ rằng ngành y tế Việt Nam dù được đầu tư thấp nhưng có hiệu quả cao.

Con số thống kê được xếp vào nhóm nói dối còn tệ hơn là đáng nguyền rủa! Tại sao con số thống kê được xem là kinh tởm như thế? Tại vì người dùng con số và bản tính khoa học của con số. Do đó, một so sánh giữa Việt Nam và Mỹ rất khó cho chúng ta một kết luận đúng. (Xin mở ngoặc để nói thêm rằng ở các nước phương Tây, các thành phần xã hội bị người dân khinh thường nhất gồm người bán xe cũ, giới làm việc trong ngân hàng, và… chính trị gia).

Nhận định này dựa vào so sánh con số thống kê tuổi thọ làng nhàng của dân số và đầu tư cho y tế của Việt Nam và các nước tiên tiến như Mỹ hay Âu châu. Người Việt chúng ta có câu “sai con toán, bán con trâu” để nói lên hệ quả nghiêm trọng của việc tính toán sai. Con số 0,09% có lẽ quá nhỏ đối với người mê sảng con số, chứ nó không hề nhỏ với cộng đồng.

Nguyễn Văn Tuấn  (*) “There are 3 kinds of lies: lies, damned lies, and statistics”. Khoảng năm năm trước, tôi kinh ngạc khi đọc một bản tin trên báo trích dẫn phát biểu của một quan chức rằng “lao động Việt Nam tại Malaysia: tỷ lệ tử vong chỉ 0,09%”.

Chẳng những là 315 cái tang gia đình, mà còn là một sự mất mát không nhỏ cho nhà nước Việt Nam. Trong khi cả nước tính làng nhàng, tỷ lệ tăng trưởng GDP khoảng 6%, nhưng các tỉnh/thành thì báo cáo tăng trên 10%. 000 năm sống bị mất đi. Có thể (chỉ là ví dụ) thu nhập bình quân của người dân Việt tăng gần bốn lần từ năm 2000 – 2012, nhưng thu nhập bình quân đầu người ở Việt Nam vào năm 2000 chỉ 402 USD (bằng 1/5 của Thái Lan).

Thống đốc ngân hàng Nhà nước trước đây cho rằng con số nợ xấu là 10%, nhưng chính ông sau đó vài ngày lại nói là 8,6%.

Những dị biệt đến vô lý như thế làm cho ngay cả chuyên gia thống kê cũng phải thốt lên “sự giả trá của số liệu”. “Sai con toán, bán con trâu” Con số thống kê cũng là một sản phẩm của tầng lớp, chứ không tồn tại một cách độc lập. Do đó, thủ phạm nói dối ở đây chính là cái hệ thống đã tra tấn, đã tạo ra con số đó chứ không phải con số.

V. Người ta nghi con số 1% không chỉ vì nó dị biệt quá lớn với con số 30%, nhưng còn vì không biết con số đó được thu thập và tính tình như thế nào, và định nghĩa thế nào là “không hoàn tất nhiệm vụ”.

Người ta thường dùng (hay có khi “vặn vẹo”) con số thống kê được để yểm trợ cho các phát biểu nào đó. Không phải ngẫu nhiên mà trong nghị trường ở các nước phương Tây, con số thống kê được sử dụng rất cẩn thận.

Nếu chúng ta tăng trưởng thì các nước hàng xóm cũng không đứng một chỗ. Bối cảnh còn quan trọng hơn khi con số liên tưởng đến tử vong. Con số 315 tử vong cũng có nghĩa là 315 gia đình đang lâm vào cảnh khó khăn, khốn đốn.

Để chứng minh thành tích giáo dục, người ta có thể làm cho con số tỷ lệ tốt nghiệp trung học phổ thông cao ngất ngư tới 95 – 100%. Ngay cả nguyên phó Thủ tướng Vũ Khoan còn phải thốt lên là ông cảm thấy khó tin vào thống kê của Chính phủ! Số dối tại người Sự thiếu tin cẩn vào con số thống kê không phải là hiện tượng mới.

Người dùng con số thống kê thường là những người có học, họ xuất hiện trước công chúng một cách trang nghiêm (veston, thắt cravat) và do đó càng tăng mức độ tin tưởng.

Nếu tuổi thọ nhàng nhàng trong nam giới cả nước là 71, tính trung bình mỗi cái chết tương đương 46 năm sống bị mất, và tính chung 315 người chết có nghĩa là trên 14. Bối cảnh của con số rất quan yếu.

Nhưng đây là một ngụy biện bằng con số, vì chưng đánh giá hiệu quả của một nền y tế không ai chỉ chọn một chỉ tiêu duy nhất như tuổi thọ trung bình, mà còn phải xem xét đến tỷ lệ tử vong ở con trẻ lọt lòng, chất lượng chăm nom, sự bằng lòng của bệnh nhân, v.

Nói láo trong tầng lớp phương Tây là điều đại kỵ, dù chính trị gia nổi danh là nói láo. Tính hạnh sai có thể bắt nguồn từ con số sai. Nếu con số thống kê bị làm cho sai, bị biến thành một công cụ để nói dối thì các chính sách công sẽ gây ảnh hưởng xấu đến rất nhiều người.

Nhiều người cho rằng tác giả câu này là Benjamin Disraeli, Thủ tướng Anh vào thế kỷ 19, nhưng trong thực tại ông không nói câu đó.

Càng đáng ngờ hơn khi trước đó ngay trong nghị trường Quốc hội, có con số 30% cán bộ công chức làm việc theo kiểu “sáng cắp ô đi, chiều cắp ô về”. Nhiều người rất tự hào rằng tỷ lệ phát triển kinh tế (qua con số tăng trưởng GDP) cao nhất nhì thế giới, nhưng có nhẽ họ quên rằng Việt Nam lên đường từ một cơ sở rất thấp so với các nước trong vùng như Thái Lan và Malaysia.